Nep-nieuws & Desinformatie

Niet alles wat je leest is waar

Je scrolt door Facebook en ziet een schokkend bericht: "Artsen waarschuwen: dit populaire voedingsmiddel is levensgevaarlijk!" Het ziet er professioneel uit, met een foto en een logo dat op een echte nieuwssite lijkt. Je schrikt en stuurt het meteen door naar je familiegroep op WhatsApp.

Maar het bericht is compleet verzonnen. De website bestaat pas twee weken, de "arts" die geciteerd wordt bestaat niet, en de foto is van een heel ander onderwerp. Je hebt - zonder het te weten - nepnieuws verspreid.

Dit overkomt miljoenen mensen elke dag. Twee op de drie Europeanen komen regelmatig in aanraking met nepnieuws. En uit onderzoek blijkt dat mensen boven de 65 het bijna 7 keer vaker doorsturen dan jongeren - niet omdat ze minder slim zijn, maar omdat ze minder ervaring hebben met de trucs die online worden gebruikt.

In dit onderwerp leer je waarom nepnieuws zo overtuigend is, hoe je het kunt herkennen, en wat je kunt doen als je iets verdachts tegenkomt.

Waarom trappen we erin?

Het is geen kwestie van dom zijn. Nepnieuws is speciaal ontworpen om in te spelen op hoe ons brein werkt. Dit zijn de belangrijkste redenen waarom het zo effectief is:

• Emotie gaat sneller dan denken: Als iets je boos, bang of verontwaardigd maakt, reageer je impulsief. Je klikt op "doorsturen" voordat je nadenkt. Nepnieuws is bewust gemaakt om die emoties op te wekken.
• We geloven wat we al denken: Als je al wantrouwig bent over iets, zul je eerder een bericht geloven dat jouw wantrouwen bevestigt. Dit heet "bevestigingsbias" - je brein zoekt automatisch naar informatie die past bij wat je al gelooft.
• Herhaling maakt het "waar": Hoe vaker je iets leest of hoort, hoe meer je geneigd bent het te geloven - zelfs als het niet klopt. Als hetzelfde verhaal drie keer voorbijkomt op Facebook, voelt het al vertrouwd, en vertrouwd voelt als "waar."
• Vertrouwen in de afzender: Als je beste vriendin of je zoon iets doorstuurt, vertrouw je het sneller dan wanneer het van een onbekende komt. Maar ook zij hebben het misschien zonder controle doorgestuurd.
• Het ziet er professioneel uit: Nepwebsites gebruiken dezelfde opmaak, foto's en logo's als echte nieuwssites. Het verschil is soms bijna niet te zien.

Wist je dat? Het World Economic Forum heeft desinformatie bestempeld als het grootste wereldwijde risico op korte termijn - twee jaar op rij. Het is dus geen klein probleem.

Wat kun je doen?

Volg deze stappen om jezelf te beschermen:

• 1

  Stop, adem, en stuur NIET meteen door

  Dit is de allerbelangrijkste stap. Ontvang je een schokkend, beangstigend of opvallend bericht? Stuur het niet meteen door. Wacht. Hoe dringender het bericht klinkt ("deel dit DIRECT!"), hoe groter de kans dat het nep is. Echte waarschuwingen komen van officiële instanties, niet van kettingberichten.

• 2

  Stel jezelf drie vragen

  Wie zegt dit? Is het een bekende krant of nieuwszender, of een onbekende website? Waarom zie ik dit? Probeert iemand mij boos of bang te maken? Zeggen andere betrouwbare bronnen hetzelfde? Als alleen onbekende websites erover berichten maar VRT, NOS of De Standaard niet, dan is dat verdacht.

• 3

  Controleer de afbeelding

  Ga naar images.google.com en klik op het camera-icoontje. Upload de verdachte foto of plak de link. Google toont dan waar die foto eerder is gebruikt. Vaak blijkt de foto van een heel ander onderwerp of een andere datum te zijn. Op je telefoon werkt dit ook: open de Google-app en tik op het Lens-icoontje.

• 4

  Bekijk het webadres goed

  Nepwebsites kiezen adressen die lijken op echte media. "het-laatste-nieuws.com" is niet "hln.be". "standaard-nieuws.info" is niet "standaard.be". Kijk altijd naar het exacte webadres in de adresbalk van je browser. Twijfel je? Zoek de krant dan rechtstreeks op via Google.

• 5

  Gebruik een factchecker

  Er zijn betrouwbare websites die berichten controleren op waarheid. In België: VRT NWS Check, Knack Factcheck en factcheck.vlaanderen. In Nederland: nieuwscheckers.nl. Voor Europese desinformatie: euvsdisinfo.eu. Je kunt daar zoeken op onderwerp of trefwoord.

• 6

  Rapporteer nepnieuws

  Op Facebook: klik op de drie puntjes bij het bericht en kies "Rapporteren." Op WhatsApp: houd het bericht ingedrukt en kies "Rapporteren." Op YouTube: klik op de drie puntjes onder de video. Je kunt ook melden bij meldpunt.belgie.be voor online fraude en misleiding.

• 7

  Praat erover met je omgeving

  Als iemand in je omgeving nepnieuws deelt, val die persoon niet aan. Zeg rustig: "Ik heb dit ook gezien, maar toen ik het opzocht bleek het niet te kloppen. Kijk, op deze factchecksite staat de uitleg." Maak het een normaal gespreksonderwerp, niet iets om je voor te schamen.

• 8

  Wees extra alert rond verkiezingen

  Rond verkiezingen neemt desinformatie enorm toe. Bij de Europese verkiezingen van 2024 werden in Nederland ongeveer 400 nep-afbeeldingen gebruikt om politici zwart te maken. Buitenlandse campagnes proberen de publieke opinie te beïnvloeden. Controleer politieke berichten extra goed in verkiezingstijd.

Feiten & Cijfers